'Citizen science' (burgerwetenschap), is een vorm van wetenschappelijk onderzoek waarin burgers een actieve rol spelen in het produceren van kennis. We onderzoeken hoe het wordt ingezet in campagnes voor milieu en volksgezondheid, onder andere rond Tata Steel.
Door (betalend) lid te worden van de Momus community houd je onze journalistiek toegankelijk voor iedereen, zonder betaalmuren. Als lid kun je bovendien nog actiever meepraten over lopende of toekomstige dossiers via lezerskringen (lees hier meer over).
Wil je eerst volgen wat we doen? Door je in te schrijven op onze Momus nieuwsbrief — of de aparte nieuwsbrieven van lopende dossiers — blijf je op de hoogte én word je soms gevraagd om mee te denken over onze onderzoeksprojecten, via vragen, peilingen of zelfs (online) meetups.
Word meedenker
Stuur ons jouw idee, tip of vraag als tekstbericht, of als audiobericht via onze online open microfoon.
Of steun ons eenmalig met een bedrag naar keuze.
€ Doneer eenmalig naar keuzeIn het Noord-Zweedse Boden verrijst momenteel de eerste groene staalfabriek ter wereld. Het bedrijf hierachter, Stegra, staat naar eigen zeggen aan de vooravond van een ‘schone industriële revolutie’ Ze hebben een hip kantoor met community spaces en hun promotiefilmpjes tonen prachtige Zweedse natuur. Met dit alles belooft het bedrijf: wij zijn anders dan de klassieke zware industrie.
De techniek achter de belofte? Groen staal op basis van groene waterstof. Het bedrijf vestigde zich dan ook niet voor niks in Boden: hier stroomt de Lule River, een belangrijke bron van waterkracht. Die waterkracht gebruiken ze om waterstof op te wekken, waarmee ze kolen kunnen vervangen, de grondstof die staalproductie zo vervuilend maakt.
Henrik Henriksson, voormalig CEO van Scania, een ander Zweeds industriebedrijf met zes letters, is sinds 2021 hoofd van het bedrijf en probeert van groen staal een lucratieve zaak te maken. In een interview van Columbia Business School legt hij uit dat bedrijven vaak bereid zijn extra te betalen voor groen staal, wat hij de ‘green premium’ noemt, omdat ze zo anticiperen op de CO₂-belasting op staal die er op Europees niveau aan zit te komen. Zodra Stegra op volle kracht gaat opereren, hebben ze dus al een paar grote klanten, zoals BMW, aan wie ze kunnen leveren. Het is waardevol om goed te kijken naar de techniek die het bedrijf heeft ontwikkeld, omdat Tata Steel eenzelfde techniek wil toepassen.
Bij Tata Steel in IJmuiden moet hetzelfde gebeuren als in Zweden, mede gefaciliteerd door de overheid. Maar voordat er miljarden in de verduurzaming van Tata Steel worden gepompt, kunnen we ons afvragen: is staal überhaupt op een duurzame manier te produceren? Door waterstof te gebruiken, beperk je een deel van de uitstoot. Maar voor écht groen staal, moet je ook naar de rest van de keten kijken.
Het produceren van ijzer is in de basis een scheikundige formule op middelbare schoolniveau: ijzererts bestaat uit ijzer (Fe) en oxide (O)en die O moet eruit om puur ijzer over te houden. Dit gebeurt nu door ijzererts en koolstof (C) bij meer dan 1200 graden te laten reageren. De koolstof bindt zich aan de oxide wat er overblijft is ijzer plus koolstofdioxide: CO₂ dus. In een tweede stap wordt aan dit ijzer koolstof toegevoegd om er staal van te maken, dat veel sterker is. De grootste uitstoot zit in de eerste stap:de CO₂ die vrijkomt bij het reduceren van ijzererts tot ijzer.
Bij groen staal wordt de formule aangepast, waardoor er nieuwe fabrieken nodig zijn. In plaats van koolstof (C) voeg je waterstof (H)toe aan de ijzererts. Die bindt zich aan de oxide en vormt H2O: water. Geen CO₂-uitstoot dus. Dit klinkt mooi. Maar daarmee is het proces niet automatisch ‘groen’.
Ondanks de schonere basisformule blijven omliggende processen vervuilend. Neem het winnen van ijzererts. ]. Dit gebeurt voornamelijk in Australië, Brazilië, China en India via open pit mining, gigantische groeves die complete leef- en natuurgebieden verwoesten door zowel het mijnen zelf, als door de aanleg van de infrastructuur. In Brazilië verdwijnen per jaar tienduizenden hectaren aan Amazone voor ijzermijnen. Inheemse bewoners worden verdreven. Deze mijnbouw verbruikt ook veel water, en vervuilt bodem- en grondwater.
Een studie uit Nigeria laat zien dat lokale gemeenschappen die naast ijzermijnen wonen, kampen met gezondheidsklachten door vervuild water. Water smaakt naar ijzer,de kleding en servies krijgen roestvlekken. Bewoners krijgen hierdoor maag-darmaandoeningen en soms zelfs kanker. In centraal India zijn er dorpen naast ijzermijnen waar water rood kleurt en daarmee onbruikbaar is geworden, terwijl honderden mensen ervan afhankelijk zijn.
Zolang er ijzererts gewonnen moet worden, is staalproductie niet volledig duurzaam. Wel is er een alternatief: schroot. Schroot is metaalafval dat gerecycled kan worden tot nieuw staal.. Nu gebruikt de staalindustrie slechts 17 procent schroot, waarvan een groot deel zelfs ‘snijafval’ uit de fabriek zelf is. Dit zijn bijvoorbeeld de randjes die van een plak staal worden afgesneden om het mooi recht te maken: in feite dus geen echt schroot.
Boris Schellekens, onderzoeker bij Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO)j doet onderzoek naar verduurzaming strategieën van staalfabrikanten zoals Tata Steel. Volgens hem is het onmogelijk om volledig over te stappen op schroot zolang de economie blijft groeien: ‘Er zal dan steeds nieuw staal nodig zijn, waardoor er nieuwe ijzererts gewonnen moet worden.’
Alleen binnen een volledig circulaire economie is het mogelijk helemaal te stoppen met het winnen van ijzererts, stelt Schellekens. Dan wordt al het metaalafval hergebruikt én is dat voldoende om in de behoefte te voorzien.
Dan de waterstof. Bij staalproductie met waterstof komt geen CO₂., Maar dat betekent niet dat de waterstof zelf groen is. Voor de productie ervan is veel elektriciteit nodig.
Gebruik je een kolencentrale om die elektriciteit op te wekken, dan had je net zo goed die kolen kunnen inzetten in fossiel staal’, aldus Schellekens, ‘daar schiet je helemaal niets mee op’. Alleen als die energie opgewekt zou worden met wind of zonneenergie zou de staalproductie echt duurzamer zijn. Tata Steel is van plan om wind op zee te gebruiken.
Maar dat plan heeft haken en ogen, vertelt Schellekens. Nederlandse duurzame elektriciteit is veel te duur om op lange termijn concurrerend te blijven. In landen als Zweden hebben ze veel waterkracht, in Spanje veel zonne-energie. Daar zou de productie van groen staal rendabel zijn. Maar niet in Nederland waar windenergie op zee relatief duur is door hoge grond en arbeidsprijzen.
Het produceren van groen staal in Nederland is volgens Schellekens dus een economisch en strategisch onverstandige keuze. Tata Steel zal jaarlijks honderden miljoenen aan subsidies en kortingen moeten ontvangen om concurrerend te blijven Vroeger was dit anders, toen hadden we goedkoop gas waarvan we de gevolgen nog niet wisten. Nu Tata Steel hier niet meer op kan draaien, wordt het een stuk complexer.
De twee miljard die Nederland nu investeert zal niet genoeg zijn. Tata Steel blijft zonder extra subsidies niet rendabel. ‘‘Een subsidiefuik” noemt Schellekens het. Nu er al zoveel geld naartoe is gegaan, zal de overheid de fabriek minder snel sluiten. Want dan zijn die kosten voor niks geweest, denkt Schellekens.
Nog een factor: er is een wereldwijd staaloverschot . China produceert goedkoop staal en dumpt dit tegen lage prijzen op de Europese markt. Nederland wil daar misschien niet afhankelijk van zijn, maar is momenteel ook afhankelijk van gas uit Qatar en de Verenigde Staten.
Als Europa om strategische redenen een eigen staalproductie wil, blijft de vraag: waar doe je dat het beste?. Schellekens vindt het belangrijk dat Europa duidelijke afspraken maakt om staal te produceren in landen waar duurzame energie goedkoper is. In Spanje wordt bijvoorbeeld nu een groene staalfabriek gebouwd die ook op groene waterstof draait. ‘Nederland zou beter staal kunnen inkopen uit deze Europese landen, dan miljarden steken in Tata Steel, een Indiaas bedrijf,’ concludeert Schellekens.
