Wat pompt Tata Steel nou precies via haar schoorstenen de IJmond in (en waarom is dat zo ongezond?)

Veel omwonenden van Tata Steel leefden tot een paar jaar geleden ‘gelukkig naïef’ in de IJmond. Binnen het bedrijf en de gemeente was weliswaar al langer bekend dat de uitstoot van Tata Steel niet helemaal pluis was, maar hier wisten de meeste omwonenden nauwelijks wat van. Tot er in 2018 “grafietregens” neerdalen op vensterbanken, auto’s en speeltuinen. Het RIVM gaat steeds meer onderzoek doen naar de uitstoot van Tata Steel. Deze leiden consistent tot de conclusie dat de concentratie gevaarlijke stoffen ver boven het Nederlands gemiddelde ligt. 

De zorgen over gezondheidseffecten van Tata’s uitstoot nemen toe, en blijken terecht: in een uitgebreid rapport uit 2023, concludeert het RIVM dat ‘ongeveer vier procent van toekomstige gevallen van longkanker in Wijk aan Zee is toe te schrijven aan de huidige uitstoot van fijnstof van Tata Steel Nederland’’. Een recenter rapport uit najaar 2024 concludeert dat ‘ook dit keer blijkt dat er in de IJmond meer PAK’s en metalen zijn neergedaald dan in gebieden zonder industrie in de buurt.’ 

Hoe ongezond die PAK’s (Polycyclische aromatische koolwaterstoffen)+Dit is een ‘groep organische stoffen die ontstaan door onvolledige verbranding,’ meldt het RIVM en metalen precies zijn, kan Ismé de Kleer als geen ander uitleggen. De Kleer is kinderlongarts in het Sint Franciscus Gasthuis & Vlietland Ziekenhuis in Rotterdam en lid van de Expertgroep Gezondheid IJmond, die als onafhankelijke adviesgroep het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat adviseert over de gezondheidseffecten van Tata Steel.

Welke stoffen stoot Tata nou eigenlijk allemaal uit die gevaarlijk zijn voor de gezondheid van mensen?

‘Allereerst fijnstof. Dat zijn zulke kleine deeltjes in de lucht dat je ze met het blote oog niet kunt zien. We delen fijnstof in naar grootte: PM10, PM2,5, roet en ultrafijnstof. Hoe kleiner de deeltjes, hoe dieper ze in de longen kunnen doordringen.’

‘Dan hebben we nog stikstofdioxide, dat vooral vrijkomt bij verbrandingsprocessen, zoals verkeer en industrie, maar dus ook bij Tata.’ En een laatste belangrijke groep zijn de ZZS: zeer zorgwekkende stoffen. Daaronder vallen bijvoorbeeld benzeen en een heel aantal zware metalen zoals lood, mangaan en vanadium.’ 

En die stof die op de vensterbank ligt, is dat dan ook extra schadelijk omdat je het zo goed kan zien?

‘Niet per se. Wat je ziet is vaak zwart stof met veel koolstof. Koolstof zelf is niet het grootste probleem. Maar in dat stof zitten waarschijnlijk ook metalen en andere ZZS, en juist die maken het zo gevaarlijk.’

Dus de risico’s zitten voor een groot deel in stoffen die je niet kunt ruiken of zien?

‘Ja, dat is sowieso een kenmerk van luchtvervuiling: dat je dat vaak juist helemaal niet ruikt of ziet. Of dat je gewend raakt aan de vieze lucht.’

 

Hoe tasten die onzichtbare stoffen je gezondheid aan? 

‘Veel stoffen adem je natuurlijk in via de longen en kunnen daar schade aanrichten. Fijnstof en stikstofdioxide geven bijvoorbeeld een verhoogde kans op COPD en astma en verergeren de klachten, als je die ziektes al hebt. Er zijn bepaalde stoffen die een verhoogde kans op longkanker geven.’

‘Over ultrafijnstof verschijnen nu steeds meer onderzoeken. Daarbij zijn de deeltjes zó klein dat ze diep in de longen doordringen en zelfs in de bloedbaan terecht kunnen komen, wat weer samenhangt met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, hartinfarcten en beroertes. Het lijkt erop dat deze deeltjes ook de hersenen kunnen bereiken en zo invloed hebben op het ontwikkelen van ziektes als Alzheimer. Of op de groei en longontwikkeling van ongeboren kinderen. Ook lijkt het een verhoogd risico te geven op vroeggeboorte, met alle gevolgen van dien.’

‘Dan heb je als laatste nog de ZZS. Daaronder vallen onder meer benzeen, waarvan we weten dat het het risico op verschillende vormen van kanker verhoogt. En zware metalen zoals lood, die de hersenontwikkeling van kinderen kunnen beschadigen.’

Dat is een hoop

‘Ja en dan is het ook nog de combinatie. Je wordt én blootgesteld aan zware metalen, én je wordt blootgesteld aan die ultrafijnstof én aan die stikstofdioxide. Dus het is een optelsom van stoffen waar afzonderlijk al veel risico aan zit. Maar wat is het risico als je aan allemaal wordt blootgesteld? Dat weten we niet. Ze zullen elkaar in ieder geval niet opheffen.’

En hoelang moet je dan rondom Tata wonen om klachten te ontwikkelen? Gebeurt dat al als je er even bent, of moet je er echt lang wonen?

‘Je kunt de effecten eigenlijk in twee categorieën opdelen. Ten eerste, de effecten waarvoor je langdurige blootstelling nodig hebt. Longkanker krijg je bijvoorbeeld niet binnen een dag. Dat geldt ook voor chronische ziektes als astma. Hoe langer de blootstelling, hoe groter de kans.’ 

‘In de tweede categorie vallen acute gezondheidseffecten die optreden bij piekblootstellingen, wat vooral ook gebeurt als je al gevoelig bent: hoestklachten, benauwdheid, acute ziekenhuisopnames. We weten dat bij pieken in de luchtvervuiling het aantal spoedeisende hulp bezoeken ook stijgt, evenals medicatiegebruik, die dag of de dag erna.’

En is dit dan allemaal precies meetbaar, of is het moeilijk deze effecten te isoleren?

Dat is goed om je te realiseren: dat we van een aantal stoffen eigenlijk heel precies kunnen berekenen wat het gezondheidseffect is. Als de hoeveelheid fijnstof (PM2,5) in de lucht met vier microgram per kubieke meter stijgt, neemt het risico op astma bij kinderen met 5% toe.. Dat is een meetbare gezondheidsindicator. En die relatie weten we ook vrij precies tussen lood en IQ bij kinderen, tussen PAK’s en longkanker en tussen stikstofdioxide, fijnstof en COPD.’

Dagelijkse incidenten en beperkte milieugrenzen

Een deel van de uitstoot van Tata komt simpelweg door de productie van staal, maar een groot deel komt ook door ‘incidenten’ die ontstaan bij de staalproductie. Verouderde installaties, gebrekkig onderhoud en het slecht naleven van vergunningen veroorzaken lekkages en emissies die leiden tot geur- stof-, rookoverlast en visuele hinder. 

De Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied heeft een dashboard ontwikkeld waarop je kunt zien hoeveel overlastmeldingen er worden gedaan door omwonenden, maar ook hoeveel ongewone voorvallen Tata Steel zelf meldt. Alleen het afgelopen jaar ging de teller al ruim over de 2000 overlastmeldingen. Dit rijmt met de meer dan 1700 ‘incidenten’ die Tata Steel zelf heeft gemeld in deze periode.

Zit de gezondheidsschade van Tata vooral in het reguliere proces van staal maken? Of in de uitstoot waar Tata de regels overtreedt?

‘Er zijn allerlei milieugrenzen waar Tata Steel aan moet voldoen, en dat doen ze los van incidenten en piekmomenten redelijk. En dat is onderdeel van het probleem, want die milieunormen zeggen niks over gezondheid. Die liggen vaak behoorlijk hoog. Dus wat het milieu aan zou kunnen wil niet zeggen dat het voor onze gezondheid goed is.’

Dus klopt het dan ook dat als Tata zich aan alle regels zou houden, er nog steeds veel gezondheidsschade is?

‘Ja, dat klopt. Gezondheid wordt gewoon nog helemaal niet goed meegewogen in de afwegingen.’