Grote ambities, grote bezuinigingen: de zorgplannen van Jetten-I

Op 30 januari presenteerden D66, VVD en CDA hun coalitieakkoord, ‘Aan de slag. Bouwen aan een beter Nederland’. In deze eerste update binnen het Zorg voor Morgen dossier van Momus bekijken we de plannen van het kabinet-Jetten voor de zorg en onze gezondheid. En vooral wat deze plannen betekenen voor de toegang tot zorg en voor de verdeling van de kosten. Ons zorgsysteem is immers gebaseerd op solidariteit, dat wil zeggen: iedereen heeft gelijke toegang tot dezelfde zorg van dezelfde kwaliteit, ongeacht oud of jong, rijk of arm, ziek of gezond. Blijft die solidariteit overeind? 

Daarnaast staan er zaken níet in het akkoord die je er wél zou verwachten; ook die komen aan de orde. Plus, wat betekenen de passages over “een meer sturende rol” van de overheid en “sterkere regulering” voor de toekomstige organisatie van onze zorg?

De belofte: de ‘gezondste generatie ooit’

Aan grote beloftes geen gebrek: deze coalitie gaat voor “de gezondste generatie ooit”. Deze ambitie is terug te zien in bijvoorbeeld het verhogen van de leeftijd voor het kopen van nicotinehoudende producten naar 21 jaar, het aanbieden van gratis schoolfruit, het stimuleren van sport en beweging, het aanscherpen van kindermarketing en een suikertaks. Deze maatregelen dragen bij aan het aanleren van gezondere gewoontes op jonge leeftijd. Veel organisaties in zorg en welzijn zijn dan ook enthousiast over deze voornemens (zie bijvoorbeeld de Samenwerkende Gezondheidsfondsen en GGD GHOR Nederland + de vereniging van GGD’en).

Ook spreekt de coalitie over hervormen. Ons zorgstelsel is nu erg gefocust op ziekte en medische behandeling. Maar gezondheid is meer dan alleen de afwezigheid van ziekte, erkent het coalitieakkoord. Daarom komt er meer aandacht voor kwaliteit van leven en welzijn, met investeringen in een gezonde leefomgeving en sterke, zorgzame buurten, waarin mensen een goed sociaal vangnet hebben en zo lang mogelijk actief kunnen blijven meedoen – ook als ze ziek zijn of minder geld in de portemonnee hebben. Ook deze beweging van ziekte en zorg, naar gezondheid en gedrag, en naar mens en maatschappij + Wil je hier meer over lezen, zie dan bijvoorbeeld dit artikel op Sociale Vraagstukken , krijgt steun van belangengroepen uit de sector (zie bijvoorbeeld de Artsen Maatschappij en Gezondheid en de Landelijke Huisartsenvereniging).

Bezuinigingen en een stijgend eigen risico

Maar hoewel de algemene ambitie veel bijval krijgt, klinken er tegelijkertijd, vanuit dezelfde zorgorganisaties, grote zorgen over het totaalpakket. Deze ambities kunnen namelijk, volgens het kabinet, samengaan met flinke bezuinigingen op de zorg, in totaal zo’n 10 miljard. 

Een groot deel hiervan – 5,7 miljard – komt uit de verhoging van het verplicht eigen risico, van 385 euro nu, naar 460 euro in 2027 en 520 euro in 2030. Een hoger eigen risico maakt mensen bewuster van de prijs van zorg waardoor ze minder snel onnodig gebruik zullen maken van zorg en de totale zorguitgaven dalen, zo is de gedachte +In een volgend artikel zullen we de stijgende zorguitgaven in Nederland nader onderzoeken . Als tegemoetkoming voor het hogere eigen risico hoeven patiënten voortaan maximaal 150 euro per behandeling te betalen. Daardoor zullen mensen minder geneigd zijn om noodzakelijke zorg te mijden of uit te stellen uit angst voor de rekening, aldus de coalitie. Ook kunnen kwetsbaardere groepen, bijvoorbeeld mensen met een laag inkomen en chronisch zieken, een tegemoetkoming krijgen ter compensatie van het hogere eigen risico. Onduidelijk is nog hoe hoog die tegemoetkoming is. Er komt 350 miljoen voor beschikbaar die gemeenten onderling moeten verdelen.

Wat het uiteindelijke effect is van die combinatie van maatregelen valt nog te bezien. Wat wel bekend is: het groeiende eigen risico – in 2008 voor het eerst ingevoerd als bedrag van 150 euro – kan wel degelijk leiden tot mijding van noodzakelijke zorg. Zorgmijding vanwege de kosten komt voor bij ruim een op de vijf Nederlanders toont een studie uit 2023, vooral bij mensen met een lager inkomen – terwijl zij gemiddeld hogere zorgkosten hebben. Een andere studie uit hetzelfde jaar laat zien dat een deel van de Nederlandse zorgmijders achteraf oordeelde dat het mijden van een huisartsenbezoek slecht was geweest voor hun gezondheid+De studie meldt: ‘veertien van de negentien mensen die hebben afgezien van een huisartsbezoek vanwege de kosten gaven aan dat het achteraf gezien voor hun gezondheid geen goede beslissing was om niet naar de huisarts te gaan.’.

Wijkverpleging duurder voor patiënt

De coalitiepartijen willen ook dat mensen een eigen bijdrage gaan betalen voor de wijkverpleging, eveneens bedoeld om de zorgvraag te dempen. Geen goed idee, zegt Bianca Buurman van de Vereniging van Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland, juist vanwege de zorgmijding: ‘Is er een probleem? Nee. Er wordt geen oneigenlijk gebruik gemaakt van de wijkverpleging. [….] Het is de meest doelmatige investering die je kunt doen om ervoor te zorgen dat zorgzame buurten goed van de grond komen, dat ouderen langer thuis wonen en zelfredzamer worden.’ En dat laatste is immers óók de bedoeling van deze coalitie.

Aan de andere kant komt er geld beschikbaar voor sociaal werk en het versterken van wijken en buurten: tot 2030 jaarlijks 40 miljoen euro. En er komt een ‘Gemeenschapsfonds’ om voorzieningen zoals buurthuizen, verenigingsgebouwen en dorpswinkels te realiseren: tot en met 2030 jaarlijks €50 miljoen. 

De gedachte van de coalitie lijkt te zijn dat met bezuinigingen aan de ene kant (minder individuele hulpverlening en uitkeringen) en investeringen aan de andere (meer gemeenschapsvoorzieningen en sociale cohesie) de effecten op de volksgezondheid uiteindelijk positief zullen zijn. De meningen zijn verdeeld of dit in de praktijk inderdaad zo gaat werken+Zie bijvoorbeeld een opinie van zorgexperts in de Nieuwsbrief Zorg en Innovatie en het radio-interview met Bianca Buurman en econoom Marcel Canoy

Zorgen over ggz en sociale zekerheid onder druk

De geestelijke gezondheidszorg (ggz) krijgt in het coalitieakkoord speciale aandacht. De coalitiepartners stellen dat mensen niet mogen “verdwalen tussen wetten, regelingen en loketten”. Zij gaan dan ook de financiering en de organisatie van de ggz verbeteren. Toch is bijvoorbeeld de koepelorganisatie van cliënten- en familieorganisaties, het  MIND Platform, er niet gerust op. Nu krijgen ggz-cliënten nog een deel van de kosten vergoed als ze naar een zorgverlener gaan die geen contract heeft met hun zorgverzekeraar. Omdat de vergoeding van deze “ongecontracteerde zorg” wordt afgeschaft in de kabinetsplannen, kunnen ze voortaan alleen nog terecht bij gecontracteerde zorgverleners. MIND vreest langere wachtlijsten daardoor. Maar ook in het korten op de uitkeringen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid zien zij een groot risico. “Financiële stress en bestaansonzekerheid zijn bekende risicofactoren voor psychische problemen”. 

Want juist die ingrepen in de sociale zekerheid zijn fors: de werkloosheidsuitkering wordt verkort van twee naar één jaar (met een hogere uitkering in het eerste jaar). En wie arbeidsongeschikt wordt, gaat flink in inkomen achteruit. De maatregelen zijn bedoeld om mensen sneller weer aan het werk te krijgen. Maar zo’n terugval in het inkomen kan juist leiden tot bijvoorbeeld achterstallige betalingen, schulden, stress, schaamte, eenzaamheid en andere psychosociale problemen.

Niet alleen organisaties in zorg en welzijn zijn kritisch op de voorgenomen bezuinigingen. Ook het Centraal Planbureau is, na de doorberekening van de kabinetsplannen, duidelijk: deze bezuinigingen zullen het hardst aankomen bij de kwetsbaarste groepen, zoals chronisch zieken, werklozen en arbeidsongeschikten. En de inkomensongelijkheid neemt verder toe. 

Sturen op zorg met ‘bewezen meerwaarde’

Een interessant punt in het regeerakkoord is dat de overheid een ‘meer sturende rol op het zorglandschap van de toekomst’ zal krijgen. Dit is opvallend in een coalitie met de VVD, een partij die van oudsher juist pleit voor een kleinere rol van de overheid. Ook andere passages laten doorschemeren dat de marktwerking in de zorg verder gereguleerd gaat worden. Zo spreken de coalitiepartijen over ‘meer regie op spreiding en concentratie van zorgverlening’, ‘streven naar passende zorg’ en ‘alleen vergoeden van zorg die bewezen meerwaarde heeft voor de patiënt’, het ‘verminderen van prikkels tot overbehandeling’ en ‘aangescherpte normen voor verantwoord ondernemerschap in de zorg’. 

Tegelijkertijd krijgen de private zorgverzekeraars meer “ruimte en verantwoordelijkheid” om overbehandeling te verminderen en te sturen op passende en bewezen effectieve zorg. Dat klinkt op papier verstandig, maar roept ook vragen op. Zorgverzekeraars zijn immers in wezen schadeverzekeraars. Zij innen premies en zullen erop gebrand zijn zo min mogelijk schade te vergoeden; daar lijken zij nu een vrijere hand in te krijgen. Maar zij zijn niet de behandelaars die bepalen welke zorg de patiënt nodig heeft. Hoe verhoudt die regierol zich dan tot de taak en verantwoordelijkheid van de zorgprofessionals, namelijk het verlenen van de juiste zorg op de juiste plek?

En er is een bijkomend risico. Zorgverzekeraars sluiten contracten met zorgverleners over tarieven, kwaliteit en hoeveelheid te leveren zorg. Extra controles op passende en bewezen effectieve zorg, efficiëntie, kosten en kwaliteit, opgelegd door zorgverzekeraars, maar uitgevoerd op de werkvloer, leiden mogelijk tot extra bureaucratie. Terwijl bureaucratie zonder deze extra maatregelen al een miljardenpost is +Hoewel er weinig concrete cijfers over bestaankwam een emeritus hoogleraar uit de zorg, Robert Kreis, tot eengrove schatting van circa 12 miljard euro in 2011. In een toekomstig artikel gaan we uitgebreider in op de regeldruk in de zorg. , en de verspilling aan onnodige bureaucratie misschien groter is dan de verspilling door overbehandeling +Een studie vanuit Radboudumc uit 2022 schatte dat 9 procent van de zorguitgaven opging aan “onnodige administratieve lasten”, versus 5 procent aan onnodige zorg en overbehandeling. Het waren weliswaar grove schattingen met grote onzekerheidsmarges, volgens de auteurs..

Weinig prioriteit: personeelstekorten en pandemische paraatheid

De coalitiepartners noemen de personeelstekorten in de zorg nauwelijks. Dat is opvallend: in 2025 was al sprake van een tekort van 72.600 mensen +op een totaal van 1,7 miljoen werkenden in de sector zorg en welzijn.. En de verwachting is dat dat aantal zal groeien naar 261.800 in 2035 +Op een totaal van 1,8 miljoen werkenden in zorg en welzijn. . Dat komt door de toenemende vergrijzing en het stijgende zorggebruik in het algemeen. De personeelstekorten dragen bij aan de hoge werkdruk en worden in vrijwel alle zorgsectoren gevoeld, vooral in de ouderenzorg.

De partijen noemen het weliswaar “onacceptabel” dat mensen zorg te laat of helemaal niet krijgen, maar in de plannen komt de urgentie van de tekorten niet naar voren. De paragraaf in het akkoord over werken in de zorg gaat vooral over efficiënter werken: minder regeldruk, slimmer organiseren, meer innovatie. Maar is dat voldoende? 

Wat ook ontbreekt in het document is de infectieziektebestrijding — onze voorbereiding op een volgende pandemie. Deze taak ligt bij GGD’en en het RIVM. In 2022 maakte het kabinet Rutte-IV naar aanleiding van de coronacrisis een uitgebreid meerjarig plan voor het verbeteren van de infectieziektebestrijding: betere opsporing van infectieziektegevallen, versterking van de GGD’en, investeringen in onderzoek en betere datasystemen. Een deel van de plannen is intussen uitgevoerd, maar nog lang niet alle. In het plan was een jaarlijkse financiering van 300 miljoen euro opgenomen.

Dit werd tijdens het kabinet-Schoof al drastisch teruggeschroefd, en in het huidige coalitieakkoord is niets meer terug te lezen over het meerjarenplan, ook niet in de financiële bijlage. GGD GHOR Nederland + De vereniging van GGD’en in Nederland spreekt van een afbraak. “Jarenlange investeringen in infrastructuur en expertise verdwijnen, terwijl we weten dat we deze in een nieuwe crisis opnieuw nodig zullen hebben. Inefficiënt, kortzichting en onverantwoord”, schrijft de organisatie in een oproep aan de coalitie en de Tweede Kamer.

De ICT op orde?

In het zorghoofdstuk van het coalitieakkoord beloven de coalitiepartners te zullen zorgen voor betere ICT-systemen. Dat is hoopgevend: de veelheid aan zorgdatasystemen en vooral de gebrekkige communicatie tussen die systemen bezorgt zorgverleners veel hoofdbrekens. In een rapport uit 2022 van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling OESO krijgt Nederland hierover al een veeg uit de pan en wordt aangedrongen op een nationale gezondheidsinformatiestrategie. Maar zo’n strategie, zegt de OESO, vereist sturing door de overheid, bijpassende wetten en regels, en duurzame financiële investeringen. Of de coalitie dat ook gaat organiseren, is in de tekst niet terug te lezen. Ook in de financiële bijlage komt dit punt niet terug. Het blijft daarom onduidelijk of, hoe en wanneer de partijen deze belofte zullen gaan inlossen.

Zwaarste lasten op zwakste schouders

Een zorghoofdstuk van negen pagina’s kan onmogelijk álle details van álle plannen bevatten. Het blijft dus ongewis hoe ze uitgewerkt zullen worden en of eventuele risico’s voor betaalbaarheid en toegankelijkheid afgedekt zullen worden. Ook de effecten van de wisselwerking tussen de verschillende maatregelen zijn moeilijk in te schatten. Bovendien zijn dit voornemens van een minderheidskabinet: voor alles zal hard onderhandeld moeten worden met de Tweede en Eerste Kamer. Maar voorlopig is de conclusie: er liggen een paar mooie, grote ambities, die absoluut te prijzen zijn. Tegelijkertijd is er reden voor grote ongerustheid over de solidariteit in ons zorgsysteem: de toegang tot de zorg wordt vooral moeilijker voor de kwetsbaarste groepen en de zwaarste lasten komen terecht op de zwakste schouders.