‘Elk voorstel sluit aan bij de zakelijke belangen van Saudi Aramco,’ staat in correspondentie tussen Universiteit Maastricht en Aramco. UM bood in 2016 het Saoedische staatsbedrijf een keuzemenu aan onderzoeksprojecten aan. Maastricht legde vier voorstellen voor over heel verschillende onderwerpen: stedelijke krimp in de voormalige mijnstreek Limburg; carrières in big data; en twee varianten over biobased materialen (uit hernieuwbare grondstoffen) . Aramco koos een project over biobased materialen, waarna de universiteit het onderzoek uitvoerde. Aramco doneerde hiervoor in de jaren daarna 400.000 dollar.
Uit interne stukken blijkt voor het eerst hoe expliciet een Nederlandse universiteit haar onderzoeksvoorstellen afstemde op de wensen van Aramco. Zo’n directe koppeling was eerder niet gedocumenteerd. Voor dit onderzoek maakte onderzoekscollectief Momus voor Trouw gebruik van ruim 7000 pagina’s aan interne universitaire documenten. Het onafhankelijk onderzoeksbureau Solid Sustainability Research heeft die met een beroep op de Wet Open Overheid verkregen. Het gaat om contracten, bijlagen, memo’s, e-mails, projectvoorstellen en afspraken over financiering, publicatie, intellectueel eigendom en zichtbaarheid rond samenwerkingen met Aramco en SABIC.
In de documenten wordt consequent gesproken van ‘donaties,’ een term die de indruk wekt van een vrijblijvende gift aan onafhankelijk onderzoek. In de praktijk lijken het eerder transacties: het staatsoliebedrijf van Saoedi-Arabië koos welk project werd uitgevoerd. En daarmee besliste niet de universiteit maar het staatsoliebedrijf van Saoedi-Arabië welke richting het onderzoek insloeg.
De universiteit mat de voordelen voor Aramco breed uit, zo blijkt uit interne correspondentie: ‘We kunnen nader ingaan op de ruime PR- en marketingmogelijkheden, de kansen voor bereik en andere voordelen die het regionale en nationale profiel van Aramco zullen ondersteunen en versterken.’ Daarmee werd onderzoek niet alleen afgestemd op de strategische belangen van Aramco, maar ook expliciet gepresenteerd als instrument voor reputatieverbetering voor het nationale oliebedrijf van het Saoedische regime.
Aramco en SABIC zijn geen reguliere ondernemingen, maar staatsbedrijven die de financiële en geopolitieke ruggengraat van het autocratische Saoedische regime vormen. Aramco is met een nettowinst van 106 miljard dollar in 2024 voor het derde jaar op rij het meest winstgevende bedrijf ter wereld en voorziet in ruim zestig procent van de Saoedische staatsinkomsten. SABIC, in 2020 voor 69 miljard dollar grotendeels ingelijfd door Aramco, geldt als de grootste petrochemische producent van het Midden-Oosten.
Nieuw aan dit onderzoek is de schaal en aard van die betrokkenheid. Uit honderden interne documenten van Nederlandse universiteiten blijkt dat de invloed van Aramco en SABIC veel verder reikt dan eerder bekend: ze kregen inspraak in onderzoeksrichtingen, toegang tot studenten en musea, en contractueel invloed op patenten, intellectueel eigendom en wetenschappelijke publicaties.
Samenwerkingen tussen Nederlandse universiteiten en Saoedische staatsbedrijven zijn niet nieuw. Eerder werd bekend dat Aramco tussen 2013 en 2023 onderwijsprogramma’s aan de Universiteit Leiden financierde over Arabische geschiedenis en cultuur, en dat petrochemiegigant SABIC, dochter van Aramco, een vaste partner is op de Brightlands Chemelot Campus in Limburg.
Universiteit Maastricht laat in reactie weten dat externe partners mogen meedenken over onderzoeksrichtingen en toepassingsvelden, omdat verschillende perspectieven volgens de universiteit bijdragen aan betere onderzoeksvragen. Dat raakt volgens UM niet aan de academische onafhankelijkheid: ‘Het bewaken van onafhankelijkheid is niet strijdig met gezamenlijk bepalen van een onderzoeksprioriteit. Externe partners hebben geen invloed op methode, data-interpretatie of conclusies.’
Niet alleen staatsoliebedrijf Aramco, maar ook SABIC heeft stevige banden met Universiteit Maastricht. Uit documenten blijkt dat het bedrijf in een overeenkomst uit 2015 het eigendom claimde van ‘alle uitvindingen en patenten die voortkomen uit het gezamenlijke onderzoek.’ Ook staat in de overeenkomst dat ‘de universiteit afziet van persoonlijkheidsrechten die voortkomen uit het onderzoek.’ Daardoor kan SABIC het onderzoek ruimer naar eigen inzicht gebruiken en presenteren. Deze persoonlijkheidsrechten (ook wel morele rechten) liggen bij de auteurs zelf, maar daar wordt in juridische contracten vaker afstand van gedaan.
De overeenkomst gaf SABIC voorafgaand inzage en commentaar op wetenschappelijke publicaties: de universiteit mocht pas publiceren na voorlegging aan het bedrijf, dat wijzigingen kon voorstellen en publicatie kon laten uitstellen. De universiteit benadrukte in reactie dat dit uitsluitend diende ter bescherming van mogelijke octrooien.
Prestige, toegang en inspraak
Ook Universiteit Leiden stelde zich nadrukkelijk open voor de belangen van Aramco, blijkt uit de Woo-stukken. In een samenwerkingsvoorstel uit 2014 wordt onder het kopje ‘Toegevoegde waarde voor Aramco’ uitgelegd dat het bedrijf een ‘uitgelezen kans krijgt om zich te verbinden aan de geschiedenis, traditie en reputatie van de Universiteit Leiden, de oudste universiteit van Nederland.’
De universiteit benadrukt in de overeenkomst dat Aramco door het partnerschap ‘toegang krijgt tot verschillende Leidse bedrijfs- en alumninetwerken, wat leidt tot meer bekendheid van het Aramco-merk.’ Daarbij hoort ook zichtbaarheid: ‘Aramco zal duidelijk gepositioneerd worden als partner in alle activiteiten.’ Het voorstel kondigt nieuwe lezingen-reeksen aan, zoals de ‘Aramco Lecture in Arabic Language and Culture’ en de ‘Aramco Lecture on Ancient Arabic Civilizations.’
Aramco in de klas
Ook het culturele domein werd door Leiden ingezet. De samenwerking bood Aramco volgens de documenten een ‘toegangspoort tot de Leidse musea.’ De universiteit presenteerde zich samen met de musea als ontmoetingsplek ‘die moet garanderen dat de Universiteit Leiden en de samenwerkende musea een academische, culturele en, bovenal, gastvrije locatie bieden waar Aramco en zijn gasten elkaar kunnen ontmoeten.’ Daarmee werd het partnerschap niet alleen een academisch, maar ook een cultureel podium voor het Saoedische oliebedrijf.
In de documenten wordt gesproken over Aramco’s ‘genereuze steun’ en ‘donaties’ van summer schools en Massive Online Open Courses (MOOCs), maar concrete bedragen zijn zwartgelakt.
De Universiteit Leiden stelt in reactie dat zij een ‘lerende organisatie’ is die de laatste jaren, mede door de veranderende tijdgeest en nieuwe inzichten, zorgvuldiger kijkt naar samenwerkingen met onder meer de fossiele industrie. Ze benadrukt dat donaties van Aramco sinds 2023 zijn beëindigd en dat het bedrijf ‘donor, geen sponsor’ was. Aramco zou volgens Leiden geen invloed hebben gehad op onderwijs of sprekers, en de zichtbaarheid bleef ‘bescheiden.’ Interne stukken spreken over ‘wederzijdse input over lesonderwerpen en sprekers’; Leiden betwist dat Aramco invloed op onderwijs had. De giften zouden volgens Leiden louter zijn gebruikt om activiteiten binnen Arabische Studies te ondersteunen, een vakgebied waar doorgaans beperkte middelen beschikbaar zijn, en daarbij zouden de academische waarden en de onafhankelijkheid van de wetenschap steeds voorop hebben gestaan.
