Nieuw EU-asielbeleid zou ‘efficiëntie’ vergroten. Critici wijzen op ‘zwarte gaten rond mensenrechten’.

‘Fort Europa’: zo noemen critici de EU en haar strenge migratiebeleid al jaren. Zij zien hun angsten bevestigd door het Europese Migratie- en Asielpact, dat in werking treedt op 12 juni. Vanaf dat moment gelden in de hele EU nieuwe asielregels.

Volgens de Raad van de EU moet het pact zorgen voor een eerlijker en effectiever EU-asielsysteem, door het beheer van aankomende asielzoekers beter te organiseren, het afhandelen van aanvragen efficiënter te maken, en de druk tussen lidstaten te delen.

Omdat het asielsysteem al decennialang een splijtzwam is, zowel op Europees als nationaal niveau, zien veel beleidsmakers het pact als een stap in de goede richting. Maar Amnesty en andere ngo’s waarschuwen dat onderdelen van het nieuwe beleid de rechtsbescherming van – al kwetsbare – migranten verzwakken.

Die zorgen hebben vooral betrekking op nieuwe regels die het makkelijker maken om asielaanvragen af te wijzen en migranten naar opvang buiten de EU te sturen.

Zo komt er een versnelde procedure voor asielzoekers uit veilige landen van herkomst die aan de grens uitgevoerd kan worden. Dit moet volgens Rasmus Stoklund, Deense minister voor immigratie en integratie, ‘helpen om een snellere en efficiëntere behandel- en terugkeerprocedure te creëren voor mensen zonder nood aan bescherming.’

Daarvoor is een EU-lijst met veilige landen opgesteld, met daarop Bangladesh, Colombia, Egypte, India, Kosovo, Marokko en Tunesië, berichtte de Raad van de EU eind vorig jaar. Volgens dat bericht zijn ook kandidaat-lidstaten automatisch veilig als er drie voorwaarden gelden: minstens 80 procent van de asielaanvragen wordt afgewezen; er is geen gewapend conflict; de EU heeft het land geen sancties opgelegd voor mensenrechtenschendingen.

In een gezamenlijke verklaring maakten ngo’s en mensenrechtenorganisaties bezwaar. Ze wijzen erop dat landen waarvan 20 procent van de aanvragers recht heeft op bescherming niet veilig zijn. Opvallend is ook dat Colombia op de lijst staat. De verklaring noemt het ‘een van de meest gevaarlijke landen ter wereld, waar individuen het risico lopen doelwit te worden van geweld, in het bijzonder door gewapende niet-statelijke actoren’ zoals kartels en guerrillagroepen.

‘Asielaanvragers kunnen bezwaar maken tegen een negatief besluit, maar de regel legt hen een hoge bewijslast op, zeker in situaties waar toegang tot rechtspraak beperkt is,’ schrijft het European Council on Refugees and Exiles, een coalitie van ngo’s.

Ook sommige asielzoekers uit landen die de EU als onveilig beschouwt, kunnen vanaf juni minder makkelijk asiel aanvragen. Dit komt door het zogeheten veilige derde land-concept. Recente wijzigingen van dit concept zorgen ervoor dat dit voor meer mensen geldt.

Maar wat houdt het veilige derde land-concept precies in? Volgens de Raad van de EU maakt dit concept het mogelijk een aanvraag af te wijzen zonder inhoudelijke beoordeling als een asielzoeker vóór aankomst in een veilig verklaard land is geweest. De gedachte is dat de asielzoeker ook daar asiel had kunnen aanvragen en daarom geen bescherming nodig heeft. Na de wijziging is het niet langer nodig dat de asielzoeker een connectie heeft met zo’n derde land om dit concept toe te passen, zegt de Raad. Ook zullen asielzoekers die bezwaar maken tegen hun afwijzing ‘niet langer het automatische recht hebben om tijdens de bezwaarprocedure in de EU te verblijven.’

Eind maart stemde het Europees Parlement daarnaast voor het sluiten van overeenkomsten met landen buiten de EU om terugkeerhubs op te zetten. Deze lopen het risico ‘zwarte gaten op het gebied van mensenrechten’ te worden, waarschuwt Michael O’Flaherty, Commissaris voor de Rechten van de Mens in de Raad van Europa, een internationale mensenrechtenorganisatie.

Volgens het Refugee Law Initiative (RLI), een academisch instituut gespecialiseerd in vluchtelingenrecht, heeft de term ‘terugkeerhub’ nog geen wettelijke definitie. Deze plekken kunnen dus van elkaar verschillen. In wezen, zegt het RLI, gaat het om locaties buiten de EU waar migranten naartoe kunnen worden gestuurd nadat hun asielaanvraag is afgewezen. Ze kunnen daar hun uitzetting afwachten of proberen de beslissing aan te vechten. Deze ‘hubs’ zijn, volgens meerdere deskundigen, administratieve detentiecentra waar migranten worden opgesloten zodat ze tijdens de procedure niet kunnen wegvluchten.

Het International Rescue Committee, een noodhulporganisatie, verwacht dat ‘deze voorzieningen ertoe leiden dat mensen worden ontworteld uit hun gemeenschap, gezinnen uit elkaar worden gerukt, en mensen in gevangenisachtige omstandigheden vastgehouden worden, en dat het risico op mensenrechtenschendingen ernstig toeneemt.’

Volgens een briefing van experts voor Europarlementariërs uit 2023 kan administratieve detentie de universele rechten op vrijheid en gezondheid schenden. Daarom mag het volgens de wet alleen als laatste redmiddel worden ingezet. Ook noemt het document dat er alternatieven zijn voor opsluiting, zogenaamde niet-vrijheidsbenemende maatregelen, zoals het overdragen van personen aan een ngo of voogd. Daarnaast meldt het dat het gebruik van administratieve detentie de laatste jaren is toegenomen en dat het in sommige Europese lidstaten de regel is geworden.

Een van de veelgehoorde kritieken op de terugkeerhubs is dat ze asielzoekers uit het zicht verplaatsen. De Europese Commissie geeft aan dat de grondrechten van migranten beschermd zullen worden, maar in de praktijk wordt dit moeilijk te monitoren, schrijft María-Teresa Gil-Bazo, hoogleraar internationaal recht en internationale betrekkingen aan de Universiteit van Navarra. Ook moeten deze terugkeerhubs, om aan het VN-Vluchtelingenverdrag te voldoen, alle vluchtelingenrechten garanderen zoals het recht op onderwijs, werkgelegenheid, huisvesting, sociale zekerheid en rechtspraak. De huidige versie van de terugkeerverordening, het wetsontwerp dat over het terugsturen van migranten gaat, garandeert zulke belangrijke basisrechten niet, zegt de hoogleraar.

Eerdere pogingen om asielprocedures buiten de EU-grenzen af te handelen werden al gekenmerkt door mensenrechtenschendingen, met name pushbacks + Een pushback is het weren of uitzetten van een migrant, zonder deze de kans te geven om een asielaanvraag in te dienen. Pushbacks zijn altijd illegaal, vaak gewelddadig en schenden onder andere het recht niet naar een gevaarlijke situatie teruggestuurd te worden (non-refoulement). in de Egeïsche Zee. In 2022 bleek uit onderzoek van Der Spiegel dat het grensagentschap van de EU, Frontex, bij pushbacks betrokken was. Overeenkomsten met Noord-Afrikaanse landen, bericht het Duits-Franse ARTE, hebben door de jaren geleid tot mensenrechtenschendingen, zoals het martelen van migranten en hen systematisch de woestijn in sturen en voor dood achterlaten.

Toch zijn de zorgen niet alleen gebaseerd op misdaden uit het verleden of waarschuwingen over de beleidsinhoud. Ook is er kritiek op actuele maatregelen van EU-lidstaten, die met belangstelling worden gevolgd door Brussel en worden aangehaald als blauwdruk voor het Europese migratiebeleid.

Eind 2023 sloten Italië en Albanië bijvoorbeeld een overeenkomst waardoor Italië op Albanees grondgebied opvangcentra voor migranten zou mogen bouwen. De Correspondent onderzocht dit plan uitvoerig. Een Italiaanse politica bezocht een van de opvangcentra en kreeg inzage in een register van ‘kritieke incidenten’. Daaruit constateerde ze dat er gemiddeld één ernstig incident per dag plaatsvond, variërend van zelfmoordpogingen tot mensen die probeerden hun mond dicht te naaien, schrijft het platform.

Uit observaties van bezoekers en interviews met gevangenen komt de omgeving naar voren als stressfactor: er zijn geen gemeenschappelijke ruimtes, geen recreatieruimtes en geen groene zones. Wat het leed van migranten vergroot is dat ze niet weten waarom ze in Albanië worden vastgehouden.

De Tweede Kamer stemde op 2 april voor de aanpassing van de Nederlandse wet aan het Europese Asiel- en Migratiepact, waardoor Nederland de nieuwe regels moet implementeren.