De plaatsen die in ons voortleven

Deze woorden verwoorden wat herinnering voor ons als Palestijnen betekent – meer dan slechts terugdenken, maar overleving.

Herinneringen zijn niet slechts bagage die we met ons meedragen, maar een kostbaar bezit dat we moeten beschermen. Als onze plaatsen ons worden ontnomen, als ze uit ons leven worden gewist en van de kaart verdwijnen, zijn verhalen het enige wat ons rest om ze vast te houden.

Herinneringen vormen wie we zijn. Ze zijn ons verweer tegen pogingen om ons uit te wissen – onze namen, onze plaatsen, onze levens, onze identiteit. Nu de fysieke ruimte ons steeds meer wordt ontnomen en mensen gedwongen worden gescheiden van hun land, blijven alleen herinnering en verbeelding over als houvast.

Terwijl we het verdriet en de pijn dragen van wat er nog altijd in Gaza gebeurt, richt onze angst zich niet alleen op het huidige geweld, maar ook op de toekomst: het sluipende verlies van identiteit, geschiedenis en de alledaagse details die ons ooit met onszelf verbonden.

Het dorp dat ons nooit verliet

Ik ben niet opgegroeid met bezoeken aan de plek waar mijn familie vandaan kwam. Ik groeide op met de verhalen erover.

Mijn moeder vertelde verhalen. Mijn grootmoeder vertelde verhalen. Ze sprak onophoudelijk over haar geboortedorp, de plek waar zij en mijn grootvader hun leven hadden opgebouwd voordat alles hun werd afgenomen. Destijds begreep ik, hoewel ik graag luisterde, niet waarom ze die verhalen zo vaak herhaalde, of waarom ze zo veel betekenden. Toch waren haar woorden genoeg om het dorp voor me te zien, zonder het ooit bezocht te hebben of er veel over te weten.

Ik kwam te weten dat mijn familie uit Barbara kwam, een klein Palestijns-Arabisch dorp aan de weg tussen Gaza en Jaffa, ongeveer zeventien kilometer ten noordoosten van Gaza. Voor 1948 was het een bloeiende, volledig Palestijnse gemeenschap. Mijn grootouders werden dat jaar gedwongen te vluchten. Maar het dorp verliet hen nooit. Door de verhalen van mijn grootmoeder bleef Barbara deel van ons leven.

Door haar woorden zag ik de tuinen voor me en de vijvers omzoomd met hekken en cactussen. Ik kon de kleine lemen huizen voor me zien, de bakkerij in het dorpshart waar zij haar brood bakte, en de grote moerbeiboom die de paden beschaduwde. Ze vertelde over vrouwen die samen zaten te borduren, fruit droogden en urenlang praatten. Haar verhalen gingen niet over een verdwenen plek. Ze beschreven een dorp dat in herinnering bleef voortbestaan.

Mijn grootmoeder bleef altijd dromen van terugkeer. Ze wilde weer vrij over haar land kunnen lopen, onbelemmerd de geur van de olijfbomen inademen. Hoewel het werk rond de olijvenoogst altijd uitputtend was geweest, verlangde ze ernaar het opnieuw te kunnen doen. Die kans heeft ze nooit meer gekregen.

Toen ik ouder werd, begon ik te beseffen dat haar verhalen niet louter over het verleden gingen. Het was haar manier om het heden te verdragen, om vast te houden aan een leven dat wel onderbroken was, maar nooit uitgewist.

De erfenis leven

In mijn jeugd in Jeruzalem zag ik klasgenoten van wie de families uit hun huizen waren verdreven. Ik zag vrienden terugkeren en hun huizen verwoest aantroffen, vernietigd zonder waarschuwing, zonder tijd om hun spullen te verzamelen. Deze gebeurtenissen sloten naadloos aan bij de verhalen die mijn grootmoeder me al jaren vertelde, en bij de foto’s die ze ons toonde van wat er ooit was.

Het vervulde me met woede en een diep verdriet om dit verlies met eigen ogen te zien. Het weerspiegelde de leegte die mijn grootmoeder met zich meedroeg, hetzelfde verhaal van iets dat ooit volledig bestond, en toen niet meer.

Uiteindelijk werd dit geërfde verhaal mijn eigen werkelijkheid. Mijn familie en ik werden naar Gaza verdreven. Ons leven daar stond niet los van het verleden dat ik had geërfd; het werd een nieuwe laag van dezelfde waarheid – dat het Palestijnse leven telkens wordt onderbroken, vervormd en gedwongen zich aan te passen. Gaza werd de plek waar veel van mijn eigen herinneringen ontstonden, waar het dagelijks leven ondanks alles doorging, waar plekken nog vertrouwd en levendig aanvoelden.

De afgelopen twee jaar had ik nooit kunnen bevroeden dat Gaza zelf een herinnering zou worden. Ik had nooit gedacht dat er over zoveel plaatsen alleen nog in de verleden tijd zou worden gesproken. Ik had me niet kunnen voorstellen dat ik over de straten waar ik liep, de plekken waar ik speelde, en mijn bezittingen in Gaza zou spreken als dingen die ooit bestonden.

Nog zwaarder was het besef dat ik hierin niet alleen stond. Iedereen met wie ik sprak deed hetzelfde; ze beschreven hun bezittingen, hun huizen, hun wijken, alsof het benoemen ervan de enige manier was om ze voor totale verdwijning te behoeden.

Taal schiet vaak tekort als mensen over hun verlies spreken. Toch werd met elk gesprek één ding duidelijker: Wat er in Gaza gebeurt staat niet los van het verleden. Het is onderdeel van een langere Palestijnse geschiedenis waarin plaatsen steeds opnieuw worden ingenomen, uitgewist en tot herinnering gereduceerd. Dag na dag groeide dit besef tot het onmogelijk werd om nog langer passief te blijven.

Bouwen Wat Weigert te Verdwijnen

Om die reden zijn we bij Yalla Cooperative met Gaza Living Story begonnen.

Gaza Living Story staat lijnrecht tegenover uitwissing. Het bestaat om herinneringen te koesteren, de werkelijkheid vast te leggen en de toekomst te herdefiniëren – door Palestijnse ogen, door Palestijnen zelf. Het project toont dat onze toekomst geworteld is in waardigheid, in het vinden van onze eigen stem, en in de weigering om ons monddood te laten maken of terzijde te schuiven. De kern van het project is de overtuiging dat Palestijnen niet slechts getuigen zijn van verlies, maar ook scheppers van betekenis. 

In Gaza Living Story wordt herinneren een daad van zorg. Het houdt wat bestond in leven – niet als een verstard verleden, maar als een levende kracht die vormgeeft aan onze toekomstvisie. Het project biedt Palestijnen een platform om te vertellen over hun leven vóór oktober 2023, om hun huidige lijden vast te leggen, en om hun toekomst te schetsen zoals zij die voor zich zien.

Zo eert het project iedereen die zich tegen het verdwijnen heeft verzet. Het geeft ruimte aan verhalen die voortleven, zelfs wanneer de plaatsen waar ze ontstonden niet meer zijn wat ze waren.

Gaza Living Story toont hoe herinneringen verleden, heden en toekomst met elkaar verweven. Het maakt duidelijk dat wederopbouw niet uit het niets ontstaat. Het begint bij herinneren, bij het besef wie we zijn, wat ons heeft gevormd en waar onze wortels liggen.

Herinneren is meer dan terugblikken. Het gaat om het bewaren van de waarheid van ons bestaan: de vormende momenten, de plekken waar we thuishoorden. Wederopbouw behelst meer dan fysieke constructie. Het gaat ook om het hervinden van betekenis, het weerstaan van uitwissing, en het behouden van onze grond onder de voeten wanneer alles om ons heen is veranderd.

Dit project schept een ruimte waar waarheid en herinnering blijven leven. Ik ben diep trots dat ik deel uitmaak van het team dat dit opbouwt.

Bij Yalla vormen we een collectief, verbonden door zorg en verantwoordelijkheid. We zijn deels Palestijns, maar volledig verenigd in dezelfde geest die Gaza Living Story heeft voortgebracht. Ons werk was altijd gericht op het ontwikkelen van middelen die gemeenschappen beschermen, geschiedvervalsing bestrijden, en mensen in staat stellen hun verhaal op eigen wijze te vertellen. Gaza Living Story zet deze lijn voort door technologie in te zetten om Palestijnse herinneringen te bewaren, mensen te verbinden en gezamenlijke stemmen te versterken.

En zoals mijn oma altijd zei: ‘sommige plaatsen verdwijnen van de aarde, maar ze verdwijnen nooit uit de mensen die er hebben leren leven.’