In dit dossier onderzoeken we hoe Shell betrokken is bij het Nederlandse universitair onderzoek en onderwijs via leerstoelen, opdrachten en lesmateriaal. En wat de impact daarvan is op academische onafhankelijkheid.
Door je in te schrijven op onze Momus nieuwsbrief — of de aparte nieuwsbrieven van lopende dossiers — blijf je op de hoogte én word je soms gevraagd om mee te denken over onze onderzoeksprojecten, via vragen, peilingen of zelfs (online) meetups.
En word lidDoor daarnaast ook (betalend) lid te worden van de Momus community, houd je onze journalistiek toegankelijk voor iedereen, zonder betaalmuren. Als lid kun je bovendien nog actiever meepraten over lopende of toekomstige dossiers via lezerskringen (lees hier meer over).
Draag je liever eenmalig bij, via een losse tip, vraag of donatie? Ook dat kan.
Stuur ons jouw idee, tip of vraag als tekstbericht of als audiobericht via onze online open microfoon.
📝 Stuur ons een (tekst)bericht
🎙️ of een audiobericht
Of steun ons eenmalig met een bedrag naar keuze.
€ Doneer eenmalig naar keuzeHierin onderzoeken we hoe Shell betrokken is bij het Nederlandse universitair onderzoek en onderwijs via leerstoelen, opdrachten en lesmateriaal. En wat de impact daarvan is op academische onafhankelijkheid. Dit is een ʻsubdossier’ van Olie & Onderwijs (een subdossier van Klimaatdromers).
Via korte updates zoals deze houden we je op de hoogte van onze ontdekkingen tijdens het onderzoek. En we vragen je om mee te denken door ons tips of vragen op te sturen, of mee te denken via de Klimaatdromers nieuwbrief zolang dit dossier loopt.+Zie bovenaan de dossierpagina of dit dossier actief is of al is afgerond
Naar het dossierGert Jan Kramer geeft sinds dit jaar het bachelorvak niet meer, maar doceert nu masterstudenten duurzaamheid over de complexe uitdagingen van de energietransitie. Op de verplichte leeslijst voor het vierde college staat een Shell-scenariorapport uit 2023 over ‘energiezekerheid’: een thema dat ook een centraal onderdeel vormde van het eerdere bachelorprogramma. Zoals onderwijsassistent Klepsch het samenvat: ‘Energiezekerheid en vooral het ontbreken daarvan tijdens een acute transitie, waren kernonderdelen van de bacheloropleiding.’
Die nadruk is opvallend, want juist het begrip ‘energiezekerheid’ speelt een grote rol in de PR-strategie van de fossiele industrie om klimaatbeleid te vertragen. Onderzoeksjournalisten Amy Westervelt en Kyle Pope – beiden experts in het blootleggen van klimaatobstructie met meer dan twintig jaar gezamenlijke ervaring – stellen dat het inspelen op angst voor energieonzekerheid ‘de belangrijkste PR-tactiek van de fossiele industrie is om streng klimaatbeleid tegen te houden.’
Het is wat hoogleraar Yoyeeta Gupta, winnaar van de Spinozapremie en mede-laureaat van de Nobelprijs, in een nieuwe studie identificeert als ‘necessitarianism’: een van de belangrijkste strategieën van de fossiele industrie om klimaatbeleid te vertragen en zo lang mogelijk fossiele brandstoffen te blijven produceren.
Zo zei voormalig Shell-CEO Ben van Beurden over energiezekerheid: ‘Het is cruciaal dat we in deze transitie een betrouwbare energielevering garanderen. Het risico op onderbrekingen kan maatschappelijk enorme gevolgen hebben, en dat moet worden meegewogen bij beleidsbeslissingen.’
Ook voormalig ExxonMobil-topman Rex Tillerson noemde energiezekerheid als reden om voorzichtig om te gaan met snelle klimaatafspraken: ‘We moeten zorgen dat onze energievoorziening stabiel blijft. Te snelle veranderingen kunnen leiden tot economische ontwrichting en politieke instabiliteit.’
Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 nam de nadruk op energiezekerheid sterk toe. De fossiele industrie gebruikte deze energiecrisis om haar belang te benadrukken en de transitie naar duurzame energie te vertragen. Met succes: in plaats van fossiele subsidies af te bouwen, voerden overheden ze juist op met miljarden extra voor olie en gas subsidies. Tegelijkertijd braken de winsten van olie- en gasbedrijven wereldwijd alle records: de vijf grootste westerse oliegiganten zagen hun winsten verdubbelen in 2022 naar 219 miljard dollar. Ook het grootste oliebedrijf ter wereld, Saudi Aramco, zag de winst met bijna de helft toenemen, naar 161 miljard dollar.
Deze ontwikkelingen maakten duidelijk hoe de industrie de angst voor energieonzekerheid instrumentaliseert om haar positie te versterken. Daardoor profiteerden fossiele bedrijven niet alleen financieel, maar konden ze ook hun invloed op beleid en publieke opinie vergroten.
Met deze retoriek benadrukken fossiele bedrijven dat het beperken van hun activiteiten grote risico’s met zich meebrengt, terwijl ze tegelijkertijd de transitie afremmen. Zo creëren ze een beeld van ‘onontkoombare afhankelijkheid’ van fossiele brandstoffen, waarmee ze druk uitoefenen op beleidsmakers en het publieke debat.
Volgens onderzoeksjournalisten Westervelt en Pope werkt deze strategie effectief omdat ze inspeelt op reële zorgen over energievoorziening, maar deze zorgen worden daarbij bewust uitvergroot om klimaatmaatregelen te vertragen. Het resultaat is dat ‘energiezekerheid’ als argument vaak wordt ingezet om nieuwe fossiele projecten goed te praten, ondanks de urgentie van escalerende klimaatontwrichting.
